Świętowit – wszechwiedzące bóstwo o czterech twarzach

Świętowit

*Svętovit, tj. Święto-wit – końcówka wit oznacza „zwycięski”, „pan”, „władca”.   etym. „święty zwycięzca”/ „święty pan” albo „silny pan”. Dawniej przymiotnik „święty” nie miał znaczenia religijnego (np. staropolski Świętopełk –  „silny pułk”). Niektórzy badacze twierdzą,  że słowiański Świętowit jest tym samym bóstwem, co Perun, choć występujący pod inną nazwą. Jeszcze inni widzą w połabskim bóstwie Swaroga.

Świętowit - bóg o czterech twarzach

Świętowit

Świętowit (często błędnie nazywany Światowidem) jest naczelnym bogiem czczonym przez połabskich Słowian, dawniej zamieszkujących nadbałtycką wyspę Rugię i gród Arkona. Był to główny ośrodek kultu boga „skutecznego w wyroczniach” (jak nazwał Świętowita Helmond z Bozowa, historyk i autor Kroniki Słowian). Mimo że w podaniach Saxo Gramatyka, duńskiego kronikarza, Świętowit został przedstawiony jako bóstwo znane na całą słowiańszczyznę i czczone nawet poza jej granicami (choćby przez duńskiego władcę Swena), istnieje przypuszczenie, że przede wszystkim Rugia i zamieszkujące ją plemię Ranów stanowiły wyłączny obszar wierzeń w Świętowita. Przemawia za tym fakt, iż zarówno kronika Helmonda z Bozowa, jak i dzieło Saxo Gramatyka zostały spisane pod koniec XII wieku, a więc wówczas, gdy ekspansja chrześcijaństwa zacierała ślady pogańskich tradycji.

Wydaje się, że jedynie Rugia pozostała miejscem swobodnego wyznawania wiary w dawnych, sakralnych opiekunów, jednak czy na pewno? Może nas zastanowić choćby fakt, że na terenie klasztoru w Górce Klasztornej w woj. wielkopolskim znajdują się pamiątki po prastarych obrządkach, do jakich należy m.in.  zabytkowa chrzcielnica, która – wedle lokalnych przekazów –  miała zostać wykonana z posągu Świętowita.

Świętowit czy Światowid?

W Słowniku symboli Władysława Kopalińskiego czytamy: „Głowa o czterech twarzach obróconych w cztery strony świata — wszechwiedza. Wyobrażano z taką głową bóstwo słowiańskie Świętowita (Światowita, Swantewita)”. Nazwa własna zapisana w nawiasie wyraźnie wskazuje, że można spotkać odmienne zapisy imion bóstwa – nie oznacza to jednak, że oba są słuszne! Nazwę Światowid nosiła przedwojenna gazeta, obecnie zaś można ją usłyszeć w różnych branżach, choćby spożywczych (popularna nazwa sera!). Światowidem ochrzczono także odkryty w  1848 r. w podolskiej wsi Liszkowce posąg  (pochodzący prawdopodobnie z IX lub X wieku) przedstawiający głowę o czterech twarzach obróconych w cztery strony świata.

Nazwę Światowid utrwaliło niewłaściwe rozszyfrowanie znaczenia łacińskiego „Zvanthevith” , dokonane przez Joachima Lelewela. Powiązał tę nazwę z posągiem z ukraińskiego Zbrucza. Warto dodać, że sama „tożsamość” posągu nie jest pewna. Archeolog i historyk Borys Rybakow twierdzi, że znaleziona rzeźba symbolizuje wszechświat, tj. trzy sfery kosmosu: Nieba, Ziemi i Podziemi, ponadto brak jest jakichkolwiek źródeł, które wskazywałyby na to, że w miejscu, w którym znaleziono posąg,  mógł istnieć kult Świętowita.

Świętowit - Arkona

Posąg Świętowita w Arkonie

 

Świętowit – bóstwo państwowe

Oficjalne znaczenie nadawał Świętowitowi kult z Arkony – miejscowa ludność płaciła bogu dziesięcinę. Przypadała mu także część łupów wojennych (i to część nie byłe jaka, bo aż 1/3). Podlegał mu również oddział trzystu konnych wojowników, których zadaniem było pilnować zgromadzonych w świątyni skarbów i powiększać majątek. Sama świątynia zaś, pokryta płaskorzeźbami i obłożona czerwonym dachem, mieściła okazały posąg o kształcie słupa, tzw.  axis mundi – oś świata, przedstawiający postać o czterech twarzach zwróconych w cztery strony świata. Przy posągu znajdowały się atrybuty bóstwa: róg, uzda, siodło i miecz.

Do świątyni mógł zaglądać wyłącznie kapłan – a cześć oddawana posągowi była tak wielka, że opiekun swoim tchnieniem obawiał się zubożyć sakralną sferę. U Świętowita zasięgano porad w wielu ważkich sprawach. jako bóg wegetacji mógł przepowiedzieć pomyślność bądź nieurodzaj w nadchodzących żniwach. Rokrocznie z okazji Święta Plonów kapłan sprawiający obrządki wyciągał róg z ręki kamiennego Świętowita, sprawdzał, ile ubyło miodu (albo piwa) nalanego w roku poprzednim i ogłaszał wróżbę dostatku, jeśli kielich był pełny, i nakazywał gromadzić zapasy, jeśli miodu (lub piwa) ubyło.
Świętowit był także bóstwem wojennym – to on przesądzał o zakończeniu wojny, a – zgodnie z jedną z typowych idei mitologii słowiańskiej – wierzono, iż  bogowie nocami dosiadają konie, by galopem przemierzać rozległe obszary słowiańskich ziem. Biały koń Świętowita, stanowiący nieodłączny element świątyni, był uznawany za pośrednika w kontaktach z bóstwem. Mógł się w jego imieniu wypowiadać w sprawach bitew oraz planowanych wypraw. Wróżebny koń, przechodząc przez rząd włóczni wbitych w ziemię, jeśli najpierw postawił prawe kopyto, wieścił powodzenie, jeśli zaś lewe – rezygnowano z wyprawy.
I choć, jak pisał Helmond z Bozowa w Kronice Słowian, duński król Waldemar zdobył Arkonę (1168 r.), „zniszczył miejsce święte, niwecząc cały jego [Świętowita] kult, a bogaty skarbiec złupił”, pamięć o Świętowicie, najważniejszym połabskim bóstwie,  bogu wegetacji, płodności i wojny – trwa nadal!

 

Bibliografia:

1. Kopaliński Władysław, Słownik symboli, Warszawa 2012.

2. Mikołajczak Monika, Tajemnice słowiańskich bogów, Wrocław 2001.

3. Szyjewski Andrzej, Religia Słowian, Kraków 2003.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *